Uçaklar Neden Arkalarında Beyaz Bir İz Bırakır?

Havada Bir Ömür kitabımın 143-144. sayfasındaki cevap olabilecek bilgi merak edenlere gelsin.

Uçakların gökyüzünde ilerlerken arkalarında bıraktıkları beyaz izler çoğu insanın dikkatini çeker. İlk bakışta bu izler, uçağın duman çıkararak ilerlediği izlenimini verebilir. Hatta bu görüntü, zaman zaman hayal gücünü tetikleyerek gizemli hikâyelere ve çeşitli komplo teorilerine bile ilham olmuştur. Oysa bu durumun açıklaması oldukça basit ve doğaldır. Aslında gördüğümüz şey, soğuk havalarda ağzımızdan çıkan buharın bir benzeridir.

Uçaklar, yakıt verimliliğini artırmak ve atmosferik etkilerden daha az etkilenmek için genellikle çok yüksek irtifalarda, yaklaşık 10.000 metre civarında uçar. Bu yüksekliklerde hava sıcaklığı oldukça düşüktür ve -30 ile -56 santigrat derece arasında değişebilir. Uçağın motoruna giren hava burada ısınır ve yanma süreci sonucunda büyük oranda su buharı ortaya çıkar. Bu buhar, motor çıkışında tekrar çok soğuk hava ile karşılaşınca hızla yoğunlaşır ve donarak küçük buz kristallerine dönüşür.

İşte bu buz kristalleri, gökyüzünde uçağın arkasında uzanan beyaz bir çizgi şeklinde görünür. Bu izler, aslında küçük buz parçacıklarından oluşan yapay bulutlardır. Zamanla atmosferdeki koşullara bağlı olarak bu izler ya hızla dağılıp kaybolur ya da bir süre daha kalıcı olup genişleyebilir.

Uçak motorlarından çıkan gazların bileşimine bakıldığında ise yaklaşık yüzde 70’inin karbondioksit, yüzde 29’unun su buharı ve kalan yüzde 1’lik kısmın da diğer gazlardan oluştuğu görülür. Bu nedenle oluşan izlerin temel kaynağı da büyük ölçüde su buharıdır.

Havacılık terminolojisinde bu izlere “contrail” adı verilir. Bu kelime, İngilizce “condensation” (yoğunlaşma) ve “trail” (iz) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir. Ancak bu terim zaman zaman “chemtrail” ile karıştırılır. Chemtrail, uçakların kasıtlı olarak kimyasal maddeler yaydığına dair bilimsel temeli olmayan bir komplo teorisini ifade eder. Bugüne kadar bu iddiaları destekleyen herhangi bir bilimsel kanıt bulunamamıştır.

Öte yandan contrail oluşumu her uçuşta görülmez. Araştırmalar, uçuşların yaklaşık yüzde 10’unda bu izlerin oluştuğunu göstermektedir. Bunun nedeni, buharın yoğunlaşıp donabilmesi için gerekli sıcaklık ve nem koşullarının her zaman oluşmamasıdır. Uçaklar daha alçak irtifalara indiklerinde ise hava sıcaklığı arttığı için bu beyaz izler genellikle görülmez.

Ayrıca bu izler yalnızca görsel bir detay değildir; aynı zamanda atmosferik koşullar hakkında da ipuçları verebilir. Örneğin, uzun süre dağılmadan kalan izler, üst atmosferdeki nem oranının yüksek olduğunu gösterebilir ve bu durum yaklaşan hava değişimlerinin ya da fırtınaların habercisi olabilir.

Son yıllarda yapılan bazı bilimsel çalışmalar, bu izlerin atmosfer üzerinde belirli etkileri olabileceğini de ortaya koymuştur. Özellikle gece saatlerinde ısıyı tutarak atmosferin biraz daha ısınmasına katkıda bulunabildikleri düşünülmektedir. Bu nedenle tamamen zararsız olmasalar da, yaygın komplo teorilerinde iddia edildiği gibi bilinçli bir kimyasal yayılım söz konusu değildir.

Kısacası, gökyüzünde gördüğümüz bu beyaz izler gizemli ya da tehlikeli değil; doğanın fiziksel kurallarına göre oluşan basit ama etkileyici bir atmosfer olayıdır.