Nöbetçi Eczaneler
Geçtiğimiz Cuma günü uluslararası sigorta firmalarının organize ettiği forumda havacılıkta risk konulu panele katildim. Çok dikkat çekici bir soru sordular.
“Gelecek 5-10 yılda havacılığın bugün yeterince önem vermediği riskler nelerdir?”
Havacılık sektörü, doğası gereği risklerle yaşamayı öğrenmiş bir sektördür. Güvenlik tehditleri, ekonomik krizler, doğal afetler, jeopolitik gelişmeler ve operasyonel aksaklıklar… Bunların hiçbiri bizim için yeni değil.
Riskleri tamamen ortadan kaldırmak mümkün değil. Önemli olan, gerçekleşmeleri durumunda operasyonları güvenli şekilde sürdürebilecek hazırlığa sahip olmak.
Peki, önümüzdeki beş ila on yıl içerisinde havacılık sektörünü bekleyen en büyük risk nedir?
Bence geleceğin en önemli iki riski, teknolojiye aşırı bağımlılık ve tecrübeli insan kaynağının giderek azalmasıdır. Üstelik bu iki risk birbirini besleyen, birlikte büyüyen tehditlerdir.
Teknoloji gelişirken kırılganlığımız da artıyor mu?
Bugün havalimanlarında yolcu işlemlerinden bagaj sistemlerine, güvenlikten operasyonel planlamaya kadar neredeyse bütün süreçler birbirine entegre dijital sistemlerle yönetiliyor. Yapay zekânın gelişmesiyle bu bağımlılık daha da artacak.
Elbette teknolojiye karşı değilim. Sağladığı verimlilik, hız ve güvenlik tartışılmaz. Ancak sormamız gereken önemli bir soru var: Sistemlerimiz her zamankinden daha akıllı hale gelirken, biz gerçekten daha dayanıklı mı oluyoruz?
Birbirine entegre sistemler büyük avantajlar sağlarken, tek bir noktada yaşanan arızanın bütün operasyonu etkilemesi riskini de beraberinde getiriyor. 2024 yılında yaşanan küresel CrowdStrike kesintisi, bunun ne kadar ciddi sonuçlar doğurabileceğini hepimize gösterdi. Buradan çıkarmamız gereken ders teknolojiden vazgeçmek değil, teknolojinin çalışmadığı güne de hazırlıklı olmaktır.
Asıl Tehlike: Operasyonlari surdurecek ekibe sahipmiyiz?
Teknolojiye bağımlılık artarken şirketler, verimlilik ve maliyet optimizasyonu adına insan kaynağını azaltıyor. Daha az personelle daha fazla iş yapılıyor, birçok görev otomatik sistemlere devrediliyor. Finansal açıdan bakıldığında oldukça cazip bir tablo. Ancak burada gözden kaçırılan önemli bir gerçek var:
Bir çalışanın şirkete maliyetini hesaplamak kolaydır. Fakat yıllar içerisinde kazandığı tecrübenin, bir kriz anında şirkete sağlayacağı değeri hesaplamak çok daha zordur.
Bir havalimanında kritik sistemlerin aynı anda devre dışı kaldığını düşünelim. Yolcu işlemleri duruyor, bagaj sistemleri çalışmıyor, operasyonel koordinasyon zorlaşıyor.
Ne yapacağız?
Sistemlerin yeniden çalışmasını mı bekleyeceğiz, yoksa operasyonları alternatif yöntemlerle sürdürebilecek, gerektiğinde manuel süreçleri devreye alabilecek ve baskı altında doğru kararları verebilecek ekiplerimiz olacak mı? Havacılık sektöründe uzun yıllar çalışmış, farklı ülkelerde ciddi krizlerle karşılaşmış biri olarak şunu rahatlıkla söyleyebilirim: Kriz yönetimi yalnızca prosedürleri bilmek değil, belirsizlik altında doğru karar verebilmek ve sorumluluk alabilmektir.
Bunlar yalnızca eğitimlerle kazanılmaz. Yılların tecrübesiyle gelişir.
Üstelik bir başka tehlike daha var. Teknolojinin sürekli karar verdiği bir ortamda yetişen yeni nesil çalışanlar, bağımsız karar alma ve manuel operasyon yürütme becerilerini yeterince geliştiremeyebilir.
Bugün teknoloji sayesinde kullanmadığımız yetenekleri, yarın en çok ihtiyaç duyduğumuz anda kaybetmiş olabiliriz.
Planlarımız var, peki gerçekten hazır mıyız?
Bugün havalimanlarının kapsamlı acil durum planları, beklenmedik durum prosedürleri ve operasyonel süreklilik planları bulunuyor. Bunlar düzenli olarak güncelleniyor, başka havalimanlarında yaşanan olaylardan dersler çıkarılıyor.
Ancak asıl soru şu: Bu planların ne kadarı gerçekçi kriz senaryolarıyla, gerçekten zor koşullarda test ediliyor? Önceden duyurulmuş, herkesin görevini bildiği, sistemlerin çalıştığı bir tatbikatla gerçek bir kriz arasında büyük fark vardır. Gerçek krizler haber vermez. Birden fazla sistem aynı anda durabilir, iletişim kesilebilir, kritik personel bulunamayabilir.
Böyle bir durumda havalimanı ne kadar süre ayakta kalabilir? Personel manuel süreçlere ne kadar hâkimdir? Kim inisiyatif alacak, kim karar verecektir? Bir havalimanının krizlere hazırlığını, sahip olduğu planların kalınlığı değil, o planları en zor koşullarda uygulayabilme kapasitesi belirler.
Bu nedenle artık yalnızca emniyet kültürünü (Safety Culture) değil, operasyonel dayanıklılık kültürünü (Resilience Culture) de geliştirmeliyiz.
Verimlilik mi, dayanıklılık mı?
Önümüzdeki yıllarda havacılık şirketlerinin en önemli sınavlarından biri, verimlilik ile operasyonel dayanıklılık arasındaki dengeyi kurmak olacak.
Teknolojiyle maliyetleri azaltmak önemli. Ancak bütün organizasyonu yalnızca normal operasyon koşullarına göre tasarlamak, kriz anında çok daha büyük kayıplara neden olabilir. Burada üst yönetimlerin kendilerine sorması gereken kritik bir soru var: “Bugün otomasyon sayesinde ne kadar tasarruf ettiğimizi biliyoruz. Peki, bunun karşılığında ne kadar operasyonel dayanıklılıktan vazgeçtiğimizi de biliyor muyuz?”
Sigorta sektörü açısından da bu yaklaşım önem taşıyor. Gelecekte havalimanlarının riskleri değerlendirilirken yalnızca teknolojik altyapılarının güvenilirliği değil, bu sistemler devre dışı kaldığında operasyonlarını sürdürebilme kapasiteleri de dikkate alınmalı.
Havacılık sektörü önümüzdeki yıllarda yapay zekâ ve otomasyon sayesinde büyük bir dönüşüm yaşayacak. Bu dönüşüm kaçınılmaz ve gerekli. Ancak geleceğe hazırlanırken geçmişin en önemli kazanımlarından birini, insan tecrübesini, kaybetmemeliyiz. Çünkü teknoloji bize hız kazandırabilir, verimliliğimizi artırabilir ve kararlarımızı destekleyebilir. Fakat sistemlerin cevap veremediği noktada sorumluluk alacak, inisiyatif kullanacak ve operasyonu yönetecek olan yine insandır.
Bu nedenle havacılık sektörüne vereceğim en önemli tavsiye şu: Teknolojiye yatırım yaparken, teknolojinin çalışmadığı gün için de insan yetiştirin.
Çünkü geleceğin en büyük riski, teknolojinin bir gün başarısız olması değil; o gün geldiğinde ne yapacağını bilen yeterli sayıda insanın kalmamış olmasıdır.